Zijn familiewapens auteursrechtelijk beschermd?

Het antwoord op deze vraag luidt: ‘nee’ als het gaat om oude familiewapens. In een vonnis van de rechtbank in Brussel uit 2017 wordt dit verder uitgelegd. Ik zal de zaak in dit artikel bespreken.

De zaak Zara Home – Damiaens

Zara Home is een Spaanse onderneming die onderdeel uitmaakt van de Inditex group, en zich richt op het produceren van betaalbare kleding, in steeds wisselende collecties, en volgens de allerlaatste trends.

Justitiepaleis van Brussel. Foto: Lotusvogel.

Patrick Damiaens is een Vlaamse meester ontwerpsnijder, die internationale faam geniet als een vakman op het gebied van het maken van familiewapen in hout en van ornamenten en ander houtsnijwerk.

In  2012 aanvaardde Damiaens opdracht van de Nederlands familie Odink om een 3D-versie van het recent opgefriste wapenschild in hout uit te snijden. Nadat Damiaens het familiewapen in hout had uitgesneden, plaatste hij een foto van zijn handwerk op zijn website en begon hij aan een ander werk. In 2014 ontving de vakman een telefoontje uit Parijs. Een vriend deelde hem mee dat deze tijdens het shoppen in meubelketen Zara Home een versierde kaars had gezien met een afbeelding, die als twee druppels water leek op de werk van Damiaens. De ontwerpsnijder accepteerde dit niet. Samen met opdrachtgever Odink, nam hij een advocaat in de arm.

  • Afbeeldingen van het door Damiaens vervaarde houtwerk en de kaars van Zara Home zijn te vinden op de website van Damiaens.

De uitspraak van de rechtbank in Brussel

Uiteindelijk deed de Brusselse rechtbank op 19 juni 2017 uitspraak.  Deze hield in dat Zara Home een schadevergoeding moet betalen voor het gebruik van een Nederlands familiewapen.

Damiaens en de familie Odink vorderden dat het ontwerp van het familiewapen en het beeldhouwwerk van eisers als oorspronkelijke werken worden beschermd door het auteursrecht. Verder vorderden zij dat Zara Home door de reproductie van de werken in de Zara Home kaars, de mededeling aan het publiek en de verkoop van de kaars hun auteursrechten heeft geschonden. Zara Home betwiste de originaliteit van het familiewapen.

De rechtbank verklaarde echter voor recht dat het houtsnijwerk auteursrechtelijke bescherming geniet en dat Zara Home door de reproductie van dit werk op de kaars de auteursrechten van Damiaens geschonden heeft. Zara Home werd veroordeeld tot een schadevergoeding van EUR 7.500, conform de vordering. 

De rechtbank oordeelde ook dat het familiewapen van Odink als zodanig niet auteursrechtelijk beschermd is en wees de door hen gevorderde schadevergoeding van EUR 17.500 af. De wijzigingen in het origineel weerspiegelden niet de vrije en creatieve keuzes van de auteur. Het aspect van identificatie waarbij aan een lid van een familie het recht toekomt om het familiewapen te gebruiken verzet zich tegen het toekennen van exclusieve rechten aan één persoon onder de vorm van een auteursrecht. Dit zou de auteursrechthouder in staat stellen om familieleden het gebruik van het familiewapen te ontzeggen.

Ook moest het vonnis worden gepubliceerd in het Heraldisch Tijdschrift.

Nederlandse situatie

De nationale wetten in verschillende landen op het gebied van het auteursrecht kunnen van elkaar afwijken. Het Nederlandse auteursrecht is vastgelegd in de Auteurswet van 1912. Deze is voor gebaseerd op de Berner Conventie van 1886, een verdrag dat is opgesteld om auteursrecht internationaal te beschermen. Andere belangrijke internationale verdragen op dit gebied zijn het TRIPS-verdrag (Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights) opgesteld door de Wereldhandelsorganisatie in 1994 en de Universele Auteursrecht Conventie van 1952. Naar mijn mening is de Belgische uitspraak ook in Nederland toepasbaar.

Conclusies

Kortom: familiewapens op zich zijn niet auteursrechtelijk beschermd, maar de afbeelding wel als deze bestanddelen bevat die de uitdrukking vormen van de eigen intellectuele schepping van de auteur. De auteur moet bovendien vrij en creatief kunnen kiezen, waardoor hij een ‘persoonlijke noot’ die zijn ‘persoonlijkheid weerspiegelt’ aan het werk kan aanbrengen (gebaseerd op jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie).

In de uitspraak is een belangrijke overweging opgenomen, die tot op heden veelal over het hoofd wordt gezien (p. 17):

Ondanks de afwezigheid van enige gecodificeerde bescherming van familiewapens, ook naar Nederlands recht, lijkt prima facie zich niets te verzetten tegen de bescherming van familiewapens tegen manifest onrechtmatig gebruik door een derde (1382 BW) [onrechtmatige daad, JvBQ]. Onder onrechtmatig en dus foutief gebruik zou desgevraagd het gebruik van een familiewapen door een derde begrepen kunnen worden.

Dit laatste was echter niet gevorderd, maar de Brusselse rechtbank oordeelde dus wel dat er een mogelijkheid bestaat dat een schadeplicht ontstaat tegen een derde die een familiewapen onrechtmatig gebruikt, ook in Nederland. Hetzelfde geldt naar mijn mening ook voor heerlijkheidswapens en -titels.

Ik ben van mening dat nieuw ontworpen familiewapens wel auteursrechtelijk zijn beschermd als deze openbaar zijn gemaakt, omdat deze moeten worden aangemerkt als een werk met een eigen oorspronkelijk karakter, dat het stempel van de maker draagt. In dat geval gaat het immers – in tegenstelling tot oude familiewapens – om scheppende menselijke arbeid, waarbij creatieve keuzes zijn gemaakt.

Bron